« تحقیقات در بیماری ام اس روی مدل حیوانی »

بخش بزرگی از دانش ما در مورد علت بیماری ام اس از طریق تحقیقات روی مدل های حیوانی به دست آمده است.

محققین ابتدا سعی می کنند در حیوان مربوطه با تزریق ماده یا موادی بخصوص به حیوان ، بیماری مشابه بیماری ام اس ایجاد نمایند . این مواد باید ویژگی خاصی داشته باشند به طوری که بتوانند سیستم ایمنی حیوان را تحریک نمایند. بنابراین هرچه خصوصیات سیستم ایمنی حیوان ، به انسان نزدیکتر باشد، نوع بیماری ایجاد شده هم به بیماری مورد مطالعه ام اس نزدیکتر است.بیماری مشابه بیماری ام اس را که در حیوانات ایجاد می شود تحت عنوان EAE  ( التهاب خود ایمنی تجربی مغز و نخاع  Encephalomyelitid Experimental Autoimmune ) می شناسیم. آنان وقتی بیماری EAE را درحیوان مطالعه کردند، پی بردند که در واقع علت بیماری ام اس حمله سیستم ایمنی به غلاف عصب (میلین) است و در نتیجه این یافته ها محققین توانستند به داروهای فعلی برای بیماری   ام اس دسترسی پیدا کنند. اما برخلاف نتایج امیدوار کننده ، هنوز درمان ایده آلی برای این بیماری پیدا نشده است.دلیل این شکست شاید این باشد که حیوانات مورد مطالعه تشابه صد در صد کاملی به انسان نداشتند. تاکنون EAE بیشتر در موش خانگی و موش صحرائی مطالعه شده است . به این ترتیب که ابتدا پروتئین های موجود در ماده میلین انسان را به این حیوانات تزریق می کنند . سیستم ایمنی حیوان به این ماده بیگانه واکنش نشان می دهد . نتیجه این واکنشهای ایمنی ، تجمع سلولهای T وB (دونوع سلول ایمنی ) در مغز و نخاع حیوان می باشد .مشخصات کلینیکی آسیب شناسی و ایمن شناسی بیماری EAE بستگی به نحوه ایجاد حساسیت در حیوان ، ماهیت ماده تزریقی و ساختار ژنتیکی حیوان دارد . موادی که معمولاً در تحقیقات ازآنها استفاده میشود شامل پروتئین اصلی میلین  ( MBP) ،گلیکوپروتئین موجود در میلین سلولهای اولیگودندروسیت ( MOG) و ماده پروتئولیپید پروتئین ( PLP) می باشد.EAEایجاد شده ماننده بیماری ام اس می تواند سیر بالینی متفاوتی داشته باشد . می تواند بصورت یک "تک حمله " ، "حاد" ، " مزمن عود کننده " و یا نوع "پیشرونده اولیه "باشد. اینکه کدام نوع در حیوان روی دهد بستگی به نوع حیوان ، نوع ماده مصرفی و نحوه ایجاد ایمنی دارد. اگر مغز حیوان مبتلا را در زیر میکروسکوب مطالعه کنیم ، تجمع سلولهای ایمنی را در اطراف عروق ماده سفید مغز می بینیم . اغلب انواع ضایعاتی که در ام اس انسانی دیده می شود( از بین رفتن غلاف میلین ،شواهد ترمیم غلاف میلین و نیز آسیب رشته عصبی ) در حیوان هم دیده می شود.

تحقیقات روی مار موست ( Marmoset)

هرچند با مطالعه بر روی موش ، موفقیت های بسیاری تا به حال به دست آمده ، اما واقعیت آن است که به دلیل تفاوت زیاد سیستم ایمنی این حیوان با انسان ، تا کنون نتوانسته ایم درمان قطعی برای بیماری ام اس پیدا کنیم . لذا دانشمندان درصدد هستند که مطالعات را بر روی حیوانی که از نظر خصوصیات ژنتیک سیستم ایمنی مشابهت بیشتری با انسان داشته باشد ، انجام دهند . با پیشرفت تکنیک های نگهداری حیوانات و نیز شناخت بیشتر ساختمان ژنتیکی آنها ، اخیراً پستاندارانی که از نظر ساختمان سیستم عصبی تکامل یافته ترهستند، مورد توجه دانشمندان قرار گرفته اند . این حیوانات آرایش ژنتیکی شان

مشابه انسان است و احتمالاً پاسخ های ایمنی که می دهند بیشتر به انسان مشابهت خواهد داشت و در نتیجه با مطالعه بیماری آنها می توان به داروهای مفیدتری دسترسی پیدا کرد.

در بین پستانداران عالی نوعی بوزینه آمریکایی ( مارموست معمولی ) که با نام علمی callithrix jacehus مشخص می شود، بیشتر مورد توجه قرارگرفته است . این حیوان جثه ای به اندازه یک موش صحرائی دارد و به صورت دوقلوئی یا سه قلوئی متولد می شود که از یک جفت مشترک تغذیه می شوند و بدلیل نحوه رشد سیستم ایمنی شان هر " قل " نسبت به پروتئین های قل دیگر مقاوم است واین مسئله در تحقیقات بسیار مورد استفاده قرارمی گیرد . از طرفی ژنهای مربوط به سیستم ایمنی مارموست بسیار مشابه انسان است .دانشمندان با تزریق ماده سفید مغز انسانی ، MOGیاMBP نوعی EAE در مارموست ایجاد می کنند که حالت عود کننده – بهبود یابنده (  Remitting Relapsing) دارد . در تزریق MBP ، یک فرم خفیف بیماری و در تزریق هر دو ماده ( MBP، MOG) با هم ،فرم کامل بیماری مشابه می شود. شروع بیماری ۱۲ تا ۳۰ روز پس از تزریق است . بیماری ایجاد شده همچون بیماری ام اس انسانی ، می تواند نقائص عصبی با شدت های مختلف ایجاد کند. این نقائص ممکن است خود به خود بهبودی پیدا نمایند و یا به تدریج پیشرفت کنند. در مغز این مارموست ها تجمع سلولهای التهابی تک هسته ای در اطراف عروق و آسیب غلاف میلین دیده شده است . ضایعات عمدتاً اطراف بطن های مغز روی میدهد اما همچنین در ماده سفید عمقی مغز هم یافت می شوند . علائم ترمیم میلین نیز مشاهده می شود . این ضایعات در مغز مارموست توسط MRI قبل و بعد از بیماری نیز مورد مطالعه قرار می گیرند. این  مطالعات تشابه تصویر MRI ماموست را با مغز انسان مبتلا به ام اس نشان داده است .

                                             دکتر شکوفه علایی ، متخصص مغز و اعصاب
                                        عضو کمیته علمی انجمن MS
 برگرفته از مجله" پیام ام اس" شماره ۱۷